Khi vai trò che khuất con người

Ta có thể hoàn thành tốt một vai trò mà vẫn tự hỏi: ngoài vai trò ấy, mình là ai?

Một người quản lý phải đưa ra quyết định khó ở công ty, nhưng khi về nhà lại là người lắng nghe con kể chuyện. Sự khác biệt ấy không nhất thiết là giả tạo. Những bối cảnh khác nhau đòi hỏi những cách hiện diện khác nhau. Vấn đề xuất hiện khi một vai trò trở thành khuôn duy nhất mà ta cho phép mình sống trong đó.

Persona: chiếc mặt nạ xã hội

Trong tâm lý học phân tích, Carl Jung dùng từ persona để chỉ phương diện con người thể hiện trước xã hội, gắn với những kỳ vọng và vai trò. Hình ảnh mặt nạ giúp mô tả sự thích nghi: ta cần biết cách cư xử trong công việc, giữ chừng mực và bảo vệ đời sống riêng. Jung cảnh báo nguy cơ đồng nhất hoàn toàn với persona, khi con người không còn thấy mình có thể là gì ngoài hình ảnh đã xây dựng.

Đây là một cách diễn giải trong hệ thống của Jung, không phải một kết luận rằng mọi vai trò xã hội đều che giấu một bản chất thật duy nhất. Giữ riêng tư cũng không đồng nghĩa với thiếu chân thành.

Nghiên cứu hiện đại nói gì?

Các nhà tâm lý học nghiên cứu tính chân thực bằng nhiều cách khác nhau. Bài tổng hợp của Sutton (2020) về tính chân thực, sức khỏe tâm lý và gắn kết tập hợp kết quả từ nhiều nghiên cứu, cho thấy các khái niệm này thường có liên hệ tích cực. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng dựa vào tự báo cáo và tương quan: không thể chỉ từ đó kết luận rằng sống chân thực gây ra sức khỏe tốt hơn, hoặc chứng minh mô hình persona của Jung. Cách định nghĩa và đo tính chân thực cũng khác nhau giữa các nghiên cứu.

Cũng cần nói rằng ứng xử linh hoạt qua các vai trò không tự nó đối lập với sự chân thực. Ta có thể nói khác nhau với đồng nghiệp và người thân, đồng thời vẫn hành động theo những giá trị mình coi trọng. Nguồn này cũng chưa cho biết giả thuyết rằng đồng nhất với persona gây khủng hoảng đã được các nghiên cứu độc lập tái lập hay chưa.

Thử nhìn lại một vai trò

Hãy chọn một vai trò quen thuộc và hỏi: điều gì trong vai trò ấy có ý nghĩa với tôi? Điều gì tôi đang làm chỉ vì sợ người khác thất vọng? Có nhu cầu nào chính đáng mà tôi chưa nói ra? Đây là những câu hỏi phản tư, không phải bài kiểm tra hay phương pháp điều trị đã được chứng minh.

Không cần vứt bỏ vai trò để trở thành chính mình. Có lẽ điều đáng làm là giữ đủ khoảng cách với nó, để khi hoàn cảnh thay đổi, ta vẫn nhận ra con người phía sau chức danh.

Nguồn dẫn

• International Association for Analytical Psychology. (không rõ năm). Persona. https://iaap.org/jung-analytical-psychology/short-articles-on-analytical-psychology/persona-2/
• Sutton, A. (2020). Living the good life: A meta-analysis of authenticity, well-being and engagement. Personality and Individual Differences, 153, 109645. https://doi.org/10.1016/j.paid.2019.109645