Ham muốn có làm nên thành tựu không?

Có một câu chuyện quen thuộc trong các cuộc trò chuyện về người thành đạt: người mạnh mẽ trong sự nghiệp thường cũng mạnh mẽ trong đời sống tình cảm, và hình như cả hai đều chảy ra từ cùng một dòng sinh lực. Trực giác ấy hấp dẫn vì nó gọn, và vì ai cũng từng thấy đâu đó một nhân vật khiến câu chuyện trông có vẻ đúng. Tuy vậy, một trực giác chỉ nên được dùng để mở ra câu hỏi, còn kết luận thì cần những thứ nặng ký hơn.

Bài này đi qua câu hỏi đó bằng ba lăng kính chính là Freud, Jung và tâm lý học hiện đại, kèm một ghi chú ngắn từ Phật học. Tôi không đưa ra công thức nào cho thành công. Điều tôi muốn là gỡ bớt vài ngộ nhận, rồi giữ lại một cách nhìn có ích cho người đang cố hiểu chính mình, nhất là người đang dẫn dắt người khác.

Ba ngộ nhận cần gỡ trước

Ngộ nhận đầu tiên là coi tương quan như nhân quả. Hai điều cùng xuất hiện trong một nhóm người chưa cho biết điều nào sinh ra điều nào, hoặc cả hai có phải cùng bị một yếu tố thứ ba kéo theo hay không.

Ngộ nhận thứ hai là cho rằng hành vi nhìn thấy phản ánh thẳng động lực bên trong. Một sự kiện trong đời tư có thể đến từ cơ hội, chuẩn mực quanh người đó, tình trạng quan hệ hiện tại hay thái độ với cam kết, nên không ai đo được “mức ham muốn” của một người từ một câu chuyện được kể lại.

Ngộ nhận thứ ba là xem người nổi tiếng như đại diện cho người thành đạt. Truyền thông chọn câu chuyện gây chú ý, còn những người thành công sống kín đáo hoặc chung thủy hiếm khi thành chủ đề bàn tán, nên bức tranh ta thấy bị lệch ngay từ khâu chọn mẫu. Vì thế, tôi sẽ không nhắc tên ai để làm ví dụ cho bất kỳ điều gì trong bài.

Tóm lại, trước khi hỏi các động lực này liên quan nhau thế nào, ta cần tách chúng ra: ham muốn khác hành vi, thành tựu khác quyền lực, và sáng tạo khác sức sống nói chung.

Freud và Jung: hai cách nhìn về năng lượng tâm lý

Trong phân tâm học cổ điển, Freud dùng khái niệm libido để chỉ năng lượng của xung năng gắn với tính dục, và khái niệm thăng hoa để nói rằng xung năng ấy có thể tìm được lối ra ở những hoạt động mang giá trị văn hóa, trí tuệ hay xã hội. Điều đáng giữ lại ở đây không phải ý tưởng “tình dục biến thành tiền bạc”, mà là một gợi ý tinh tế hơn: nơi một xung năng được biểu hiện có thể thay đổi, và ba việc khác nhau là thỏa mãn trực tiếp, đè nén, và biến nó thành thứ gì đó có ích.

Bằng chứng hiện đại cho thăng hoa vừa có vừa mỏng. Kim, Zeppenfeld và Cohen (2013) làm một loạt nghiên cứu về cảm xúc bị cấm đoán, văn hóa và sáng tạo, và một số kết quả phù hợp với giả thuyết thăng hoa trong những điều kiện đặc thù; chỉ khơi dậy ham muốn hay cơn giận thôi thì chưa đủ để có hiệu ứng ấy. Công trình này không cho phép nói rằng ham muốn mạnh sinh ra thành công, và bản thân libido cũng không phải thứ có thể đo như một lượng năng lượng vật lý.

Jung đi theo hướng khác. Ông không muốn thu toàn bộ đời sống xung năng về tính dục, và dùng khái niệm năng lượng tâm lý rộng hơn, bao gồm ham muốn, tranh đấu, tưởng tượng, biểu tượng và việc tạo ra ý nghĩa. Nhìn bằng mắt Jung, khát vọng yêu đương, viết một cuốn sách hay dựng một doanh nghiệp có thể là những dạng biểu hiện khác nhau của đời sống tâm lý, chứ không phải một thứ chất lỏng đang chảy từ chỗ này sang chỗ kia.

Ông cũng nhắc đến phần bóng, tức những mặt trong ta mà ta không muốn nhìn, và quá trình dần dần tích hợp chúng để trở nên toàn vẹn hơn. Một nhà lãnh đạo giàu sáng tạo vẫn có thể mang theo nhu cầu được ngưỡng mộ, nhu cầu kiểm soát hay nhu cầu chinh phục mà chính họ chưa gọi được tên, vì thành tựu nghề nghiệp không tự giải quyết những xung đột đó.

Tóm lại, Freud cho ta câu hỏi về việc xung năng đổi hướng, Jung cho ta câu hỏi về việc hiểu và tích hợp phần vô thức của mình. Cả hai đều là khung diễn giải có giá trị, nhưng không ai trong hai người đưa ra bằng chứng thần kinh cho một “nguồn năng lượng chung”.

Điều khoa học hiện đại bổ sung

Khoa học về phần thưởng cho thấy muốn và thích là hai chuyện có thể tách rời. Theo Berridge và Robinson (2016), động lực “muốn” tiếp cận một thứ có thể mạnh lên trong khi niềm vui khi nhận được nó không tăng theo, điều thường được dùng để giải thích vì sao có người cứ theo đuổi mà chẳng thấy đủ. Ta gặp hình ảnh này khi người ta chạy theo khoái lạc, địa vị hay những mục tiêu khác, nhưng không nên vì thế mà coi mọi tham vọng là một dạng nghiện. Dopamine cũng không đơn giản là “hóa chất của khoái lạc”, và testosterone không phải thước đo duy nhất của ham muốn hay địa vị.

Lý thuyết tự quyết của Deci và Ryan (2000) chuyển câu hỏi từ “mạnh đến đâu” sang “vì sao hành động”. Hai người cùng làm việc mười hai giờ mỗi ngày, một người vì mê tạo ra sản phẩm và thấy trách nhiệm với khách hàng, người kia vì sợ mất mặt hoặc không chịu nổi cảm giác thua kém. Kết quả kinh doanh trước mắt có thể giống nhau, còn sức khỏe, các mối quan hệ và đạo đức của họ thì sẽ đi về những hướng khác nhau.

Gross (1998) bổ sung phần thực hành: cảm xúc có thể được điều chỉnh ở nhiều điểm, từ việc chọn hay đổi tình huống, hướng sự chú ý, nhìn lại ý nghĩa của sự việc, đến việc điều tiết phản ứng. Vì vậy tự điều chỉnh rộng hơn việc ép bản thân “không được muốn”. Nó giống một cách tổ chức lại chú ý, thời gian và lựa chọn hơn là chuyển năng lượng từ nơi này sang nơi khác, và cứng nhắc kiểm soát mọi thứ cũng có cái giá riêng của nó.

Phần có lẽ khiến nhiều người bất ngờ nhất đến từ tâm lý học về quyền lực. Keltner, Gruenfeld và Anderson (2003) cho rằng quyền lực thường đi cùng việc dễ tiếp cận phần thưởng, tự do hành động hơn và ít bị ức chế hơn. Lammers cùng cộng sự (2011), qua khảo sát hơn một nghìn người đi làm, ghi nhận quyền lực có liên hệ với ngoại tình hoặc ý định ngoại tình ở cả nam lẫn nữ, phần nào thông qua sự tự tin vào khả năng thu hút bạn tình. Dữ liệu này cắt ngang tại một thời điểm, nên không thể nói ai có quyền lực cũng như vậy, càng không thể nói quyền lực là nguyên nhân duy nhất.

Điều rút ra khá rõ: thay vì “ham muốn nhiều dẫn đến tham vọng nhiều dẫn đến thành công”, chiều ngược lại cũng hợp lý không kém, nghĩa là thành công mang theo quyền lực và cơ hội, rồi chính những thứ đó thay đổi điều ta làm. Có thể cả hai chiều cùng tồn tại.

Tóm lại, khoa học hiện đại không xác nhận một nguồn năng lượng duy nhất; nó cho thấy nhiều hệ thống động lực chồng lấn một phần, và cho thấy bối cảnh, quyền lực cùng khả năng tự điều chỉnh đóng vai trò lớn.

Một ghi chú từ Phật học

Phật giáo thời kỳ đầu đặt câu hỏi ở một tầng khác: không hỏi điều gì dự báo hành vi mà hỏi điều gì sinh khổ. Trong bài kinh về Tứ Thánh Đế, sự khát khao và bám víu (taṇhā, ái) được nêu là nguồn gốc của khổ, còn ý muốn hướng đến hành động (chanda) thì có thể thiện hoặc bất thiện, nên không phải mọi mong muốn đều là tham ái. Từ đó có một phân biệt đáng giữ cho người làm lãnh đạo: đổi đối tượng ham muốn, chẳng hạn từ khoái lạc sang danh tiếng, chưa chắc là chuyển hóa, vì nếu cách nắm giữ vẫn là hơn thua thì chỉ có thứ bị nắm là đổi.

Ba chế độ quan hệ với ham muốn

Từ những điều trên, tôi đề xuất một cách nhìn để tự soi mình, gồm ba chế độ. Đây là một khung phản tư do tôi dựng lên, không phải thang đo đã được kiểm định, và nó mô tả cách ta vận hành trong một tình huống cụ thể chứ không phải xếp hạng con người. Một người có thể điềm tĩnh khi bàn chuyện doanh thu nhưng phản ứng bốc đồng khi bị từ chối tình cảm, và chế độ của họ đổi theo mệt mỏi, áp lực và mức tự nhận thức ở thời điểm đó.

Chế độ thứ nhất là bị chi phối. Ham muốn hoặc nỗi sợ kích hoạt hành vi gần như tự động, ưu tiên là được giải tỏa ngay, và sau đó ta dễ tìm lý do để biện minh. Bị chi phối không đồng nghĩa với ham muốn mạnh, vì một mong muốn rất nhẹ vẫn có thể điều khiển ta nếu thiếu một khoảng dừng để nhìn lại. Một ví dụ quen thuộc trong tổ chức là người đứng đầu thấy vị thế bị thách thức và lập tức hạ nhục cấp dưới để bảo vệ cái tôi.

Chế độ thứ hai là tự điều chỉnh. Ta nhận ra mình đang muốn gì, tạo ra một khoảng dừng, cân nhắc hậu quả và chọn việc làm hợp với mục tiêu và cam kết, bằng cách đổi tình huống, đổi chỗ đặt sự chú ý hoặc đổi cách hiểu sự việc. Đây là sự tự chủ trong hành vi, chứ không phải hết muốn. Nguy cơ ở chế độ này là kỷ luật biến thành cứng nhắc rồi thành một cuộc đua thành tích, và khả năng kiểm soát tốt chưa chắc đi cùng một động cơ lành mạnh.

Chế độ thứ ba là chuyển hóa sâu. Ở đây ta không chỉ chọn cách đạt mục tiêu mà còn xét xem vì sao mình bám vào mục tiêu ấy, và nhận ra suy nghĩ, ham muốn lẫn thành tựu là những trải nghiệm đang diễn ra chứ không nhất thiết là con người cố định của mình. Khi mất một thương vụ lớn, người ở chế độ này vẫn buồn và thất vọng, nhưng không coi thất bại là bằng chứng mình vô giá trị, nên có thể chịu trách nhiệm, điều chỉnh chiến lược và đi tiếp. Nguy cơ của chế độ này là tự huyễn hoặc rằng mình đã vượt lên ham muốn, nên không có bảng câu hỏi ngắn nào đủ căn cứ để xếp hạng tâm linh một người.

Một bài tập năm câu hỏi

Khi nhận thấy một ham muốn mạnh, dù về tình dục, quyền lực, danh tiếng hay công việc, ta có thể lần lượt tự hỏi:

• Tôi đang muốn điều gì, đang sợ điều gì, và cơ thể cùng cảm xúc đang báo hiệu gì?
• Nếu không làm ngay, điều gì thật sự xảy ra, và tôi có thể hoãn quyết định để thấy rõ hơn không?
• Hành động nào hợp với cam kết, các mối quan hệ, trách nhiệm và mục tiêu lâu dài của tôi?
• Tôi đang theo đuổi một giá trị đáng theo, hay đang không chịu nổi ý nghĩ mình bị xem thường, kém hấp dẫn hoặc thất bại?
• Quyết định này ảnh hưởng người khác ra sao, và sau đó tôi học được gì về cách tâm mình vận hành?

Đây là bài tập phản tư, không phải liệu pháp đã được kiểm định. Nếu hành vi của ai đó đã mất kiểm soát và gây đau khổ rõ rệt, người ấy cần sự hỗ trợ của chuyên gia hơn là một danh sách câu hỏi.

Điều này nghĩa gì với người lãnh đạo

Trong tổ chức, mối nguy nằm ở ham muốn tình dục, và cũng ở khát vọng quyền lực, sự công nhận và chiến thắng. Một người lãnh đạo có thể giữ hành vi cá nhân rất chỉn chu nhưng vẫn xây một văn hóa cạnh tranh bằng sợ hãi, hoặc xem tổ chức như công cụ nuôi cái tôi của mình. Vì vậy câu hỏi đáng hỏi khi chọn người dẫn dắt không phải là họ có “nhiều năng lượng” hay không, mà là họ có tự nhận thức, có biết tự điều chỉnh, có quyết định theo đạo đức và có chịu trách nhiệm giải trình hay không.

Lập trường của tôi khá rõ ở điểm này: không nên phó mặc đạo đức của một tổ chức cho khả năng tự tu dưỡng của người đứng đầu. Tự rèn luyện là cần thiết, nhưng một hệ thống tốt còn cần phân quyền, phản biện, minh bạch và cách xử lý xung đột lợi ích, và càng không thể dùng chữ “thăng hoa” để biện minh cho sự phản bội hay lạm dụng quyền lực. Đây là suy luận ứng dụng của tôi từ các lý thuyết ở trên, chứ không phải kết quả đã được kiểm nghiệm trực tiếp cho khung ba chế độ.

Câu hỏi còn lại

Câu hỏi “có thể biến năng lượng tình dục thành thành tựu không” hóa ra không phải câu hỏi hay nhất, vì nó giả định sẵn một thứ năng lượng mà bằng chứng chưa cho phép giả định. Câu hỏi tôi thấy đáng mang theo hơn là: làm sao ta nhận ra, định hướng và dần bớt lệ thuộc vào những động lực của chính mình, trong khi vẫn sống, sáng tạo, yêu thương và hành động có trách nhiệm?

Nguồn dẫn

1. Kim, E., Zeppenfeld, V., & Cohen, D. (2013). Sublimation, culture, and creativity. Journal of Personality and Social Psychology, 105(4), 639-666. https://doi.org/10.1037/a0033487
2. Berridge, K. C., & Robinson, T. E. (2016). Liking, wanting, and the incentive-sensitization theory of addiction. American Psychologist, 71(8), 670-679. https://doi.org/10.1037/amp0000059
3. Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The “what” and “why” of goal pursuits: Human needs and the self-determination of behavior. Psychological Inquiry, 11(4), 227-268. https://doi.org/10.1207/S15327965PLI1104_01
4. Gross, J. J. (1998). The emerging field of emotion regulation: An integrative review. Review of General Psychology, 2(3), 271-299. https://doi.org/10.1037/1089-2680.2.3.271
5. Keltner, D., Gruenfeld, D. H., & Anderson, C. (2003). Power, approach, and inhibition. Psychological Review, 110(2), 265-284. https://doi.org/10.1037/0033-295X.110.2.265
6. Lammers, J., Stoker, J. I., Jordan, J., Pollmann, M., & Stapel, D. A. (2011). Power increases infidelity among men and women. Psychological Science, 22(9), 1191-1197. https://doi.org/10.1177/0956797611416252
7. Dhammacakkappavattana Sutta, SN 56.11. Bản dịch tại SuttaCentral: https://suttacentral.net/sn56.11/en/sujato
8. Freud và Jung được trình bày ở mức khái quát về khung lý thuyết, không trích nguyên văn; muốn dùng trong bài học thuật cần đối chiếu ấn bản gốc.