Ý chính
- Căng thẳng có thể gắn với sự tập trung hoặc gây quá tải tùy điều kiện và thời gian kéo dài.
- Cần xem xét đồng thời yêu cầu công việc, nguồn lực hỗ trợ và dấu hiệu kiệt sức.
Stress không phải lúc nào cũng tiêu cực. Cách ta nhìn nhận và quản lý nó quyết định sự phát triển.
Có những ngày ta thấy stress như cơn bão quét sạch năng lượng, để lại kiệt quệ và cáu gắt. Nhưng cũng có lúc, chính stress khiến ta tập trung, sáng tạo và đạt kết quả vượt mong đợi. Vậy rốt cuộc, stress là kẻ thù cần loại bỏ, hay là đồng minh cần học cách sống cùng?
Stress trong tâm lý học hiện đại
Đường cong Yerkes-Dodson
Năm 1908, hai nhà tâm lý học Robert Yerkes và John Dodson mô tả một hiện tượng thú vị: mức căng thẳng vừa phải có thể đi cùng hiệu suất cao nhất. Cách diễn giải phổ biến về đường cong Yerkes-Dodson là:
- Stress quá thấp: ta lười, thiếu động lực.
- Stress quá cao: ta bị choáng ngợp, mất tập trung.
- Stress vừa đủ: ta “cháy” đúng lúc, phát huy tối đa khả năng.
Mô hình Job Demands-Resources (JD-R)
Trong quản trị tổ chức, mô hình JD-R của Demerouti, Bakker và cộng sự cho thấy stress phát sinh từ sự mất cân bằng giữa yêu cầu công việc (job demands) và nguồn lực (resources).
- Yêu cầu cao mà nguồn lực ít: stress tiêu cực, dẫn tới kiệt sức (burnout).
- Yêu cầu cao nhưng nguồn lực đủ (hỗ trợ, kỹ năng, môi trường tốt): stress trở thành động lực phát triển.
Điều này lý giải vì sao cùng một khối lượng công việc, có người gục ngã, có người trưởng thành vượt bậc.
Stress không giết chết chúng ta; cách ta nhìn nhận và xử lý nó mới quyết định.
Stress trong doanh nghiệp nhỏ và vừa
Hãy hình dung chị Lan, chủ một công ty khởi nghiệp thực phẩm sạch, mỗi ngày đối diện dòng tiền hạn hẹp, khách khó tính và việc giữ lửa cho đội ngũ. Khi khủng hoảng ập đến, stress ban đầu khiến chị mất ngủ và lo lắng thái quá. Nhưng khi ngồi lại với đội ngũ, chị chuyển năng lượng ấy thành hành động cụ thể: cắt giảm chi phí, mở thêm kênh bán hàng trực tuyến.
Còn Nam, một nhân viên trẻ trong đội, thường than kiệt sức. Lý do không hẳn vì việc quá nhiều, mà vì Nam thiếu kỹ năng quản lý thời gian và chưa được huấn luyện bài bản. Với Nam, stress thành “kẻ thù” vì thiếu công cụ để biến nó thành động lực.
Hai nhân vật này chỉ là hình dung, nhưng câu chuyện thì quen thuộc: stress không phân biệt ai, còn cách mỗi người nhìn nhận và quản lý nó tạo ra kết quả rất khác nhau.
Biến stress thành đồng minh
- Đổi cách nhìn (reframing). Trong cuốn The Upside of Stress (2015), Kelly McGonigal dẫn các nghiên cứu cho thấy quan niệm về stress ảnh hưởng đến tác động của nó lên sức khỏe: tin rằng stress giúp cơ thể sẵn sàng đối mặt thử thách có thể làm giảm tác động tiêu cực. Thái độ với stress quan trọng không kém bản thân stress.
- Xây nguồn lực cá nhân. Quản lý thời gian và ưu tiên, rèn thể chất để tăng sức chịu đựng, tập chánh niệm (mindfulness) để nhận ra căng thẳng kịp thời.
- Tìm nguồn lực từ tổ chức. Môi trường hỗ trợ, chia sẻ áp lực, được huấn luyện từ cấp quản lý, văn hóa cho phép nghỉ ngắn để tái tạo năng lượng.
- Dùng “stress tốt” (eustress). Đặt mục tiêu thử thách nhưng khả thi, chia nhỏ nhiệm vụ lớn để giữ mức căng thẳng vừa đủ.
Có thể coi stress như dấu hiệu bạn đang bước ra khỏi vùng an toàn để học thêm.
Không phải stress nào cũng hữu ích
Stress mãn tính, kéo dài trong môi trường độc hại và không có lối thoát sẽ tàn phá sức khỏe và kiệt quệ tinh thần. Vì vậy điều quan trọng không phải là luôn coi stress là tốt, mà là biết phân loại: stress nào có thể chuyển hóa, stress nào cần loại bỏ.
Kết
Stress là một phần tất yếu của đời sống. Ta không thể triệt tiêu nó, nhưng có thể học cách “cầm tay lái” thay vì để nó cuốn đi. Khi nhìn stress như một lời mời thử thách, ta thấy mình trưởng thành hơn sau mỗi lần vượt qua.
Câu hỏi để bạn mang theo: lần gần nhất stress thúc bạn làm được điều gì mà bình thường bạn đã trì hoãn? Điều gì giúp bạn biến nó thành động lực?
Nguồn dẫn
- Demerouti, E., Bakker, A. B., Nachreiner, F., & Schaufeli, W. B. (2001). The job demands-resources model of burnout. Journal of Applied Psychology, 86(3), 499–512. https://doi.org/10.1037/0021-9010.86.3.499
- McGonigal, K. (2015). The upside of stress: Why stress is good for you, and how to get good at it. Avery.
- Yerkes, R. M., & Dodson, J. D. (1908). The relation of strength of stimulus to rapidity of habit-formation. Journal of Comparative Neurology and Psychology, 18(5), 459–482. https://doi.org/10.1002/cne.920180503