Mâu thuẫn trong nhà và tâm trạng của con

Khi nhà có nhiều tiếng cãi vã hơn thường lệ, tâm trạng của con thay đổi ra sao? Và khi con buồn bực hơn, nhà có thêm cãi vã không?

Câu hỏi nhóm tác giả đặt ra

Arslan và cộng sự (2024) quan tâm đến một khác biệt tinh tế. Nhiều nghiên cứu so sánh gia đình này với gia đình khác: nhà êm ấm hơn thì con vui hơn. Nhóm này hỏi về điều xảy ra bên trong cùng một gia đình. Khi quan hệ cha mẹ và con lệch khỏi mức quen thuộc của chính gia đình ấy, cảm xúc của con thay đổi thế nào, ngay lúc đó và sau vài tháng? Họ xét hai mặt của quan hệ: sự ủng hộ và mâu thuẫn. Họ cũng xem mẹ và bố có khác nhau không, và cảm xúc của con ở nhà, ở trường, với bạn bè có khác nhau không.

Phương pháp và mẫu

Nghiên cứu theo dõi 244 thiếu niên Hà Lan, tuổi từ 12 đến 17 (trung bình 13,8), 61,5% là nữ, trong một dự án theo dõi dài hạn bắt đầu từ tháng 10/2014. Các em trả lời bảng hỏi trực tuyến, mất khoảng 45 phút, ba lần cách nhau ba tháng. Có 232 em trả lời ở đợt đầu và khoảng 190 em ở hai đợt sau.

Mỗi em tự đánh giá sự ủng hộ và mâu thuẫn với mẹ và với bố riêng rẽ, bằng một thang đo quan hệ đã được dùng nhiều (ví dụ một câu hỏi về mâu thuẫn là: em có thường bất đồng với mẹ hoặc bố không). Các em cũng tự chấm cảm xúc tích cực và tiêu cực của mình ở nhà, ở trường và khi ở cùng bạn bè. Giả thuyết được đăng ký trước khi phân tích. Để tách khác biệt giữa các gia đình khỏi biến động trong cùng một gia đình, nhóm dùng mô hình RI-CLPM, một dạng mô hình theo dõi chéo theo thời gian.

Phát hiện chính

Giữa các gia đình: gia đình có nhiều ủng hộ và ít mâu thuẫn thì con có nhiều cảm xúc tích cực và ít cảm xúc tiêu cực hơn.

Trong cùng một gia đình, tại cùng thời điểm: khi sự ủng hộ tăng hoặc mâu thuẫn giảm, cảm xúc của con cải thiện cùng lúc, và ngược lại.

Sau ba tháng:

• Mâu thuẫn nhiều hơn mức thường lệ của gia đình đó dự báo cảm xúc tiêu cực của con tăng ba tháng sau. Mâu thuẫn không dự báo cảm xúc tích cực giảm.
• Chiều ngược lại cũng có: con có nhiều cảm xúc tiêu cực hơn, hoặc ít cảm xúc tích cực hơn mức thường lệ, dự báo mâu thuẫn tăng ba tháng sau.
• Sự ủng hộ thì khác: nó đi cùng cảm xúc của con tại cùng thời điểm, nhưng không thấy tác động trễ ba tháng, ở cả hai chiều.

Mối liên hệ tương tự ở bố và ở mẹ. Với mâu thuẫn, quá trình hai chiều thấy được ở cả ba bối cảnh: nhà, trường và bạn bè.

Giới hạn

Đoạn này là cách đọc của người viết dựa trên mô tả mẫu và phương pháp.

• Chỉ có góc nhìn của con. Sự ủng hộ, mâu thuẫn và cảm xúc đều do các em tự báo cáo. Cha mẹ có thể nhìn cùng một tuần khác đi.
• Mẫu nhỏ, hẹp và đã cũ. Hơn 98% số em sinh ở Hà Lan, hơn 80% cha mẹ đang kết hôn, các em học trường trung học phổ thông hoặc dự bị đại học, và dữ liệu thu năm 2014 và 2015. Kết quả không nói được điều gì chắc chắn về gia đình Việt Nam hôm nay. Số em trả lời cũng giảm sau đợt đầu.
• Ba tháng là một quãng cụ thể. Việc không thấy tác động trễ của sự ủng hộ không có nghĩa là không có. Có thể nó diễn ra nhanh hơn hoặc chậm hơn quãng đo.
• Có thứ tự thời gian, chưa chắc có nhân quả. Quan sát theo dõi như vậy mạnh hơn khảo sát một lần, nhưng vẫn có thể có yếu tố thứ ba, chẳng hạn một biến cố trong nhà, tác động đồng thời lên cả mâu thuẫn lẫn tâm trạng.
• Nghiên cứu đo mức bất đồng thường gặp hằng ngày. Không phải bạo lực hay xâm hại, nên không dùng để suy ra cho những tình huống đó.

Ý nghĩa cho người đọc

Điều đáng giữ lại là hình ảnh một vòng quay hơn là một mũi tên: mâu thuẫn làm tâm trạng của con xấu đi, tâm trạng xấu đi lại dễ kéo thêm mâu thuẫn. Hình ảnh này nhắc ta không nhìn một cuộc cãi vã như lỗi của riêng ai. Nó cũng gợi một việc nhỏ cho cha mẹ: để ý những tuần nhà "căng hơn thường lệ" so với chính nhà mình, thay vì so với nhà người khác. Tâm trạng của con xấu đi cũng có thể là tín hiệu báo trước một đợt căng thẳng sắp tới.

Nghiên cứu này không thử một cách làm cụ thể nào để phá vòng quay ấy, nên chưa trả lời câu hỏi "vậy cha mẹ nên làm gì". Điều đó cần những nghiên cứu can thiệp khác.

Câu hỏi để bạn mang theo: tuần vừa rồi nhà bạn căng hơn hay dịu hơn mức thường lệ, và bạn có biết con nhìn điều đó thế nào không?

Lưu ý. Bài này không thay cho tư vấn chuyên môn. Nếu bạn hoặc con bạn có dấu hiệu trầm cảm, tự hại, bị bạo lực hay chậm phát triển, hãy tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ sớm.

Nguồn dẫn

• Arslan, İ. B., Boele, S., Dietvorst, E., Lucassen, N., & Keijsers, L. (2024). Within-family associations of parent–adolescent relationship quality and adolescent affective well-being. Journal of Adolescence, 96(4), 803–819. https://doi.org/10.1002/jad.12299